Ana içeriğe atla

Sınır Boyları

Bir yazar olarak, her zaman kursağımda kalan anadilime iki defa çok yaklaştım. İlkinde, on dört-on beş yaşındaydım ve dönemin dergi ve gazetelerine anadilimle okur mektupları yazmıştım. Her hafta bayiden aldığım gazetede mahlasla yayımlanan yazılarımı göğsüme bastırarak eve koşuyordum. Biraz daha sabretsem, biraz daha dayansam belki daha o yaşta kanıma karışan anadilim kucağını açacaktı bana. 1993 gibi bela bir yılda, burada uzun uzun anlatamayacağım kimi nedenler yüzünden anadilimden uzaklaştım. Araya yıllar ve Türkçe yazılmış üç şiir kitabı girdi. Zaman zaman anadilimin duygu dünyasından beslenen, oradaki kimi unsurları da içeren üç şiir kitabı yazdım. Tam on yıl sonra, 2003 yılında üniversitedeki hocam Talat S. Halman’ın önerisiyle bir kez daha anadilime yaklaşma imkânı buldum. Bir arkadaşımla birlikte Modern Kürt Şiiri’ni Türkçeye çevirip bir antoloji çıkaracaktık. Bu sefer Kürtçe şiiri, Türkçeye çevirmek gibi bir görevim vardı. Aylarca modern Kürt şiirinin büyüsüyle yatıp kalktım. Hatta bir zaman sonra, çevirileri bir kenara koyup kendim de bir şeyler yazmaya soyundum. Hayatımda ikinci kez, kendimi anadilimle ifade etmeye kalktım o günlerde. Bölük pörçük birkaç dize ve şiir tasarımı… Ama bu ikinci deneyimim de ilkini aratmayacak bir nedenle yarıda kaldı. Konuştuğum ama yazıda sınamadığım anadilimi Türkçeye çevirirken yaşadığım heyecan ve büyülenmeyi, (galiba en doğrusu şu ifade olacak) sahiciliği kolay kolay unutmayacağım. Bu duyguyu yazı dilim olan Türkçede hiç yaşamadığımı itiraf etmeliyim. İyiydi, güzeldi, etkileyiciydi galiba yazdıklarım. Ama benim için hep eksik kalan, eksik kalmaya yazgılı bir tarafı vardı yazdıklarımın. Toprağından, köklerinden, dilinden koptukları için bir türlü sahici olamıyordu yazdıklarım ve bu duruma herkesi inandırsam bile bir türlü kendimi inandıramıyordum.
Doğup büyüdüğü evde tek kelime Türkçe konuşulmayan bir aileden geliyorum. Annemle babam hiçbir zaman bir yazar olarak ne yaptığımı anlamadılar. Yazdıklarımla ilgili iyi kötü gururlanmadılar. Bir tek günler geceler boyu okuyup yazmaktan ötürü gözlerimin bozulacağından endişe ettiler. Birkaç defa yazdıklarımı Kürtçeye çevirtip onlara okumayı düşündüm ve yazdıklarımı anadilime çevirme düşüncesi fazlasıyla kötü bir duygu olarak karşıma dikildi. Hiç şüphesiz, romanlarımı yazarken onların anlattığı hikâyelerden, bazen de onların hikâye ediş biçimlerinden fazlasıyla yararlandım ama yine de anadilime ait değildim artık. Üstelik anne babasının anlamadığı, hiçbir zaman okuyamayacağı bir dilde yazıyordum. Belki bir çeşit evden kaçma eylemiydi bu. Dille yapılmış bir evden kaçma eylemi. Ama sanıldığının aksine evin dışı her zaman huzur vermiyordu kendisinden kaçana. Çünkü evin, sınırın öte yakasında da değişen bir şey yoktu. Galiba Türk okurların gözünde “orada” yaşanan kimi meseleleri anlatan, “oradan” beslenen, "buraya” aitmiş gibi durmayan, "buraya" ait olmak için pek çabalamayan, "orada” sıkışıp kalmış bir yazar olarak anıldım hep. Elimde, içinde yan yana getirilmeyi bekleyen bir sürü kelimeler olan tahta bir bavul, hangi yöne gideceğine karar veremeyen, onu kimlerin karşılayacağını asla bilemeyen bir yolcu imgesiyle kalakaldım.
Hangi dilde rüya görüyorsanız, anadiliniz odur. Yıllar geçtikçe rüyalarımda sadece annemle konuşurken anadilimi kullandığımı fark ettim. Ne yaparsam yapayım bütünüyle Türkçeydi rüyalarım. Gündelik hayatım da farklı değildi. Türkçe düşünüyor, Türkçe konuşuyor, hatta bir okulda Türkçe öğretmenliği yapıyordum. Ama ne zaman bir yerlerden Kürtçe bir şarkı çalınsa kulağıma neden orada kalakalıyordum? Şüphesiz, herkes kadar beni kederlendiren Türkçe şarkılar da var hafızamda. Gözlerimi kapatıp “Kütahyanın Pınarları”nı bağıra çağıra söyleyebiliyorum mesela. Ama koca bir şarkıyı geçtim, anadilimde duyduğum bir kelime neden susturuyordu beni?
Nereye ait olduğumu hiçbir zaman bilemedim. Türkçe yazıyordum ve sırf bu yüzden Kürt edebiyatına dahil olamazdım. Türkçe anadilim değildi ve Türkçeden çok anadilim olan Kürtçenin imkânlarından yararlanıyordum; bu yüzden Türk edebiyatına da dahil edilemezdim bence. Her iki dile göre de sınırın öte yakasındaydım. Bu duyguyu, şairken değil, roman yazmaya başlarken daha çok hissettiğimi itiraf etmeliyim. Bir sınırım yoktu, çitler veya dikenli tellerle çevrilmiş bir sınırım, daha doğrusu huzurlu bir bahçem de yoktu. Galiba sırf bu yüzden, ilk romanımı Türkçe yazmama karşın adını anadilimden aldım: Jar. “Zehir” anlamına da gelen bu adı sırf çarpıcı olsun diye seçmedim. Okuyanlar fark etmişlerdir. Bu ad, romanın derdini çok iyi özetlemiyor aslında. Zorlama bir ad olduğu apaçık ortada. Romanın içeriğine uygun pekâla başka bir ad da bulunabilirdi. Ama yine de bu adı tercih ettim ilk romanıma. İkinci romanım Haw’da ise, anadilimden kopardığım W harfini romanın adına ekledim. Ne Türkçe romanın adı, ne de Kürtçe. İkisinden birine ait olduğunu hissettiriyor şüphesiz ama ikisini de bozarak, biçimsizleştirerek anlamına yaklaşmayı tercih ediyor. Dönemeyeceğimi bildiğim anadilime borcumu ödemek, utancımı hafifletmek için bulduğum, belki de çok yaratıcı olmayan bir fikir. Ama iyi geldiğini, bir süre de olsa yükümü aldığımı itiraf etmeliyim. Yine de, bu durumun tümüyle huzursuzluğumu giderdiğini, beni bir tür ruhsal selamete erdirdiğini söylemek güç.
Kürt yazar ve okurlar nezdinde sırf Türkçe yazdığım için zamanla bir kıymet duygusu yaşamadığımı fark ettim üzüntüyle. Şüphesiz, üzüntü veren, “ben de sizin bir parçanızım” diye bakan bir çift göz için hayli kederli bir duyguydu bu. Onca yıl baskı altında kaldıktan sonra yeniden dirilen bir anadile sahip çıkıldığını görmek elbette sevindiriciydi ama o çabanın bir parçası olamamaktan dolayı üzüntülüydüm de. Kimi arkadaşlarım, Türkçe yazmayı bırakıp bütünüyle Kürtçeye yöneldiklerinde bu utanç duygusunu daha fazla hissettim. Çoğunun macerasını, cesaret ve kararlılıklarını hasetle izlediğimi itiraf etmeliyim. Zaman zaman, söyleşilerde “anadilimle ne zaman yazacağımı” soran okurların sorularını “ustaca” bertaraf ederken bile bu utanç, eksik, yanlış bir şey yaptığım duygusundan bir türlü kurtulamadım. Övülürken, ödüller alırken, konuşulurken ne yaparsam yapayım gideremediğim mahcubiyet ve utanç duygusunu kişiliğimin bir parçası saydım yıllarca. Meğerse, o kalabalık salonlarda yaşadığım boğuntu dilinden uzak kalmanın utancıymış; yıllar geçtikçe anladım.
Yine de, tam da hayıflandığım, üzülüp kederlendiğim, yazgımın bir parçası saydığım bu durumun talihimin bir parçası olduğunu hissettiğim zamanlar da oldu. Arasında dolaşıp durduğum bu belirsiz hat, gevşek sınırlar, utançla yükselmiş bu duvarlar talihimin bir parçası da sayılabilirdi bir bakıma. Bu duyguya razı olarak, nereye ait olduğunu hiçbir zaman bilemeyerek, hangi sınırlarda dolaştığını fark etmeyerek, iki sınırı da bolca ihlal ederek ilerlediğim yol bana türlü imkânsızlıklar yanında kimi imkânlar da sunuyordu şüphesiz. Ama tüm mesele, her zaman bu utançla yazgılı olduğunu unutmamaktı belki de.
Adorno, Minima Moralia’nın bir yerinde, Macar kökenli olup Almanca yazan bir yazar hakkında şöyle demişti: “Son nefesini Macarca verdi!” Yıllar önce Minima Moralia’nın daha ilk baskısında, o zamanlar henüz sadece bir kitabı olan bir şairken okuduğum bu sözün altını farklı birkaç kalemle çizdiğimi hatırlıyorum.
Beni kabul ettiği için, sarıp sarmaladığı, tümüyle olmasa da yabancılık hissi vermediği için Türkçeye teşekkür ederim ama günün birinde son nefesimi anadilimle vermek isterim ben de!



Kemal Varol’un 2015 İstanbul Tanpınar Edebiyat Festivali'nde Dilin Sınırları başlıklı panelde yaptığı konuşma metnidir.

Yorumlar

  1. Fırtınaları hiç dinmeyen bir denizde bir küçük yelkenli ile dolaşıyor Kemal Varol. Çok güzel anlatmış. Etkileyici, ama tamamı bu değil besbelli. Aklına, diline sağlık.
    Amin Maalouf 'u hatırlattı bir yandan..
    Servet

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Onda da mı bu anadil/yazı-dili meselesi var?

      Sil
  2. Çok samimi, bir o kadar da iç sızlatan bir hikaye Kemal Varol'unki; keşke yalnızca hikaye olsaydı...

    YanıtlaSil

Yorum Gönder

Yorum Yaz Bilader

Bu blogdaki popüler yayınlar

Kadın Argosu ve "Kadın Argosu Sözlüğü"

Uğruna, tahtını/tacını terk eden krallar vardır. Çok sevilir, kıskanılır, tabanca çekilir, bıçak sıyrılır. Ölünür, öldürülür, gerekirse mahpus yatılır.
Anadır, bacıdır, teyzedir, haladır. Yavukludur, orospudur, metrestir, kapatmadır, yosmadır. Savaşların en büyük mağdurudur. Tecavüz edilir, esir alınır, satılır, köle yapılır. Tecavüzcü değil o asılır, çünkü yargıç erkektir.
Erkekleri de doğurur. Emzirir, besler, bokunu sidiğini temizler, donunu yıkar, pantolonunu ütüler yıllarca. Büyüdüğüne emin olunca, bir başka kadına devreder yaşatsın diye.
Biraz gecikse, kapılarda camlarda bekler sabaha dek. Ölse, gözüyle görmedikçe öldüğüne inanmaz, bekler ölene dek. Şili’de, Arjantin’de, Fransa’da, Ürdün’de hep aynıdırlar; 500, gerekirse 5000 hafta beklerler hiç yüksünmeden; katillere inat. Zalim dövmekten usanır, onlar beklemekten vazgeçmez.
Bu kadar çok işi ve adı olan kadının bir gizli dili de vardır haliyle. Daha doğrusu bilinir ama yazılmamış bir dildir bu. Bu dilin sözcüklerini, deyimlerini yi…

Havuçlu Pilav Meselesi

Yağmur yağıyordu, pis pis yağıyordu. Bu havada ancak yapabilecek bir şey bulanların, bulduklarını yapabilenlerin canı sıkılmazdı. Bense, gazetenin bilmecesini de çözmüş bulunuyordum. Bu kara gün pazar, başka türlü geçerdi.
Karımı düşünmek istedim: Gençti, güzeldi, şimdi akşam yemeğini hazırlamaya çalışıyor ve henüz mutfak işlerinden hoşlanıyordu. Epey çalışmama rağmen onu duygularımda canlandıramadım. Bu fena bir haldi. Ne yapmalı?
Radyo’ya gittim: Uzun dalga bomboştu, orta dalga da öyle… Uzun uzun esnedim.. kısa dalganın parazitleri arasında bir mucize çıktı: Bu enfes bir kemandı ve karımla, daha iki sevgiliyken dinlediğimiz bir…
Her şey canlanıverdi… İçimde kâinatı güzelleştiren, hayata mana veren o büyülü o heyecan belirmeye başlamıştı. Seslendim:
-  Hurrem…
Körpecik sesini işittim.
-  Efendim?
-  Gelsene biraz, dedim.
-  Ne var? diye sordu.
Ne var diye niçin soruyordu sanki? Ben onu güzel ve tatlı şeyleri paylaşmaktan başka ne için çağırırdım?
-  Gel hele! dedim.
-  Ama yemek yetişmeyecek so…

Ahır Yakmak

Onu üç yıl önce burada, Tokyo’da, bir arkadaşımın düğününde görmüştüm ve görüşmeye başladık. Aramızda neredeyse bir düzine yaş farkı vardı; o yirmi yaşındaydı bense otuz bir. Bu o kadar da önemli değildi. O zamanlar zihnim bir sürü şeyle meşguldü ve yaş farkı gibi şeyler hakkında kaygılanmaya vaktim yoktu. Ayrıca evliydim ama bu durum onu da rahatsız etmiyor gibiydi. Ünlü bir pandomim ustasıyla çalışıyordu, ay sonunu getirmek için de tanıtım modeli olarak iş buluyordu. Fakat bulduğu bu reklam tanıtım işlerinde genellikle sorun çıkıyordu, fazla bir geliri yoktu. Yetiştiremediği yerde, erkek arkadaşları vardı. Bundan yüzde yüz emin değilim ama bana söylediği şeylerden bunu çıkarmak mümkündü. Daha önce söylediğim gibi, tanıştığımızda pandomim çalıştığını söylemişti. Bir gece, dışarıda bir bardaydık, bana Mandalina Soyma numarasını yaptı. Adından da anlayacağınız üzere, bu gösteride bir mandalina soyuluyor. Solunda mandalinalarla dolu bir kase, sağında ise kabuklar için bir kase vardı. En a…

Çıkılacak Kız

Okuyan bir kızla çık. Parasını kıyafet yerine kitaplara yatıran bir kızla çık. Kitapları yüzünden dolabına sığamaz o. Okuyacağı kitapların listesini yapan, 12 yaşından beri kütüphane kartı olan bir kızla çık.
Okuyan bir kız bul. Okuyan bir kız olduğunu çantasında her zaman kitap taşımasından anlayabilirsin.[1] Kitapçıda, sevgiyle raflara bakan ve aradığı kitabı bulduğunda sessizce çığlık atandır o. Sahafta, eski bir kitabın sayfalarını koklayan fıstığı gördün mü? İşte o, okurdur. Hele sayfalar sararmışsa kesinlikle dayanamazlar.
Kahvecide[2] beklerken okuyan kızdır o. Fincanını dikizlersen, sütsüz kremasının yüzdüğünü görürsün çünkü o çoktan dalmıştır kitaba. Yazarın yarattığı dünyada kaybolmuştur. Sen de bir sandalye çek yanına. Sana ters ters bakabilir çünkü okuyan kızların çoğu rahatsız edilmek istemezler. Ona kitabı sevip sevmediğini sor.
Ona yeni bir kahve ısmarla.[3] Murakami hakkında ne düşündüğünü söyle.[4] Kardeşliğin ilk bölümünü bitirip bitiremediğini öğren.[5] Joyce’un Ulysse…

Mihman'ın Sesi

Akif Kurtuluş’un ilk romanı Mihman’da adı geçen şarkılardan hazırladığımız listeyi göreceksiniz aşağıda. Şarkı isimlerinin üstüne tıklayarak dinleyebilirsiniz.  Parantez içlerindeki isimler, alıntının yapıldığı bölüm adını, dolayısıyla alıntının anlatıcısını gösterir. İyi okumalar, iyi dinlemeler!
Estergon Kalesi: Ülkücü bir hocanın takımında iki devrimci topçuyduk. Ercüment Amca müessesenin yöneticilerinden biri olduğu için, takımın torpilli oyuncusu muamelesi görmüştüm başlarda. Benim faşolarla birlikte davranacağımı zannetmişti Cevdet. İdmanda ülkücüler teyp getirip Estergon Kalesi’ni dinletmeye başlayınca, bir gün ben de daha iyi bir teyp getirip dayadım Cem Karaca’dan Kavga’yı, Tamirci Çırağı’nı. Selda Bağcan… O günden sonra birbirimizin kademesine daha başka girmeye başladık.” (Avukat, s. 16) Yalan: Yolun karşı tarafına park ettiğim 306 İksir’e bindim. Hemen Yeliz’in kasetini koydum. İlk gençliğimden beri hastası olduğum bu kadının Yalan şarkısını dinleyerek Bölge Başkanlığı’na yola…

Dost: Vüs’at O. Bener’in Öykü Dünyasına İlk Adım

Vüs’at O. Bener’in 1952’de yayımlanan ilk öykü kitabı Dost’taki öyküler yalın bir dile sahip oluşları ve fazla sözcük kullanımından sakınmaları ile öne çıkar. Bu iki belirgin özellik ilkin Sait Faik öykücülüğünde görülmüş olsa da, Bener, öykü kişilerinin güçlü içselliği ve ruhsal gelgitlerini gündelik dile ustaca yedirerek kendi özgün dilinde yazmayı başarmıştır. Bunun yanı sıra her bir öykünün hemen ilk cümleleriyle güçlü bir atmosfer kurmanın yetkinliğine de sahiptir.

Şimdiye dek Dost’a dair yazılanların üzerine yeni bir şey eklemenin, tekrara düşmemenin zorluğunun farkındayım. Bu zorluğu, hakkında pek konuşulmamış öykülere eğilerek ya da üzerinde zaten kalem oynatılmış olanlara farklı bir açıdan bakmaya çalışarak bir nebze olsun aşmayı umuyorum.

İlkin, kitabın basılmasında başarısının etkin rol oynadığı, kitaba adını veren Dost adlı öyküye bakalım. Öykü, Kasap Ali ile yarenlik eden Niyazi Bey’in kararsız düşünceleri, ruhsal gelgitleri üzerinden ilerler. Kasap Ali duygusuz, acımasız v…